Ceza hukukunda suçların büyük bölümü, Cumhuriyet savcılığı tarafından re’sen, yani kendiliğinden soruşturulur. Ancak bazı suçlarda soruşturma ve kovuşturma yapılabilmesi, suçtan zarar görenin şikâyetine bağlıdır. Bu suçlarda şikâyet süresinin kaçırılması, failin yargılanmasını imkânsız hâle getirir.
Şikâyet ile ihbar arasındaki fark
- İhbar: Bir suçun işlendiğinin yetkili makamlara bildirilmesidir. Herkes ihbarda bulunabilir.
- Şikâyet: Suçtan zarar gören kişinin, failin cezalandırılmasını talep etmesidir.
Re’sen soruşturulan suçlarda şikâyet, teknik olarak bir ihbar işlevi görür ve şikâyetten vazgeçilmesi soruşturmayı sona erdirmez. Şikâyete bağlı suçlarda ise şikâyet, bir muhakeme şartıdır.
Başlıca şikâyete bağlı suçlar
Türk Ceza Kanunu’nda şikâyete bağlı suçların başlıcaları şunlardır:
- Basit kasten yaralama (nitelikli hâller hariç),
- Taksirle yaralama (bilinçli taksir hâli ve kanunda sayılan ağır hâller hariç),
- Basit tehdit,
- Konut dokunulmazlığının ihlali (basit hâli),
- Hakaret (kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret hariç),
- Haberleşmenin gizliliğinin ihlali ve özel hayatın gizliliğinin ihlali (kanunda sayılan istisnalar hariç),
- Basit cinsel taciz,
- Güveni kötüye kullanma (basit hâli),
- Basit mala zarar verme,
- Yakın akrabalar arasında işlenen bazı malvarlığına karşı suçlar.
Bir suçun şikâyete bağlı olup olmadığı, suçun nitelikli hâllerine göre değişebilir. Örneğin basit yaralama şikâyete bağlıyken, silahla veya eşe karşı işlenen yaralama re’sen soruşturulur.
Şikâyet süresi: altı ay
TCK’ya göre, şikâyete bağlı suçlarda şikâyet hakkı olan kişi, fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmazsa şikâyet hakkı düşer.
Bu sürenin hesaplanmasında dikkat edilmesi gerekenler:
- Süre, yalnızca fiilin değil, failin kim olduğunun da öğrenilmesiyle başlar. Fail bilinmiyorsa süre işlemeye başlamaz.
- Altı aylık süre geçmese bile, suçun dava zamanaşımı süresi dolmuşsa artık soruşturma yapılamaz.
- Şikâyet; Cumhuriyet başsavcılığına, kolluğa veya valilik ve kaymakamlığa yapılabilir.
Şikâyetten vazgeçme
Şikâyete bağlı suçlarda, şikâyetten vazgeçilmesi:
- Soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesine,
- Kovuşturma aşamasında davanın düşmesine
yol açar. Ancak hükmün kesinleşmesinden sonra şikâyetten vazgeçme, cezanın infazını engellemez.
Vazgeçme, kural olarak sanığın kabulüne bağlıdır; sanık kabul etmezse yargılama devam eder. Birden fazla failin bulunduğu durumlarda, şikâyetten failin birisi hakkında vazgeçilmesi, tüm failleri kapsar. Şikâyetten vazgeçen kişi, aynı fiil nedeniyle tekrar şikâyette bulunamaz.
Uzlaştırma ile ilişkisi
Şikâyete bağlı suçların büyük çoğunluğu, kanunda belirtilen istisnalar dışında uzlaştırma kapsamındadır. Bu suçlarda soruşturma aşamasında dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir ve taraflara uzlaşma teklif edilir. Uzlaşma gerçekleşirse yargılama yapılmaz. Ayrıntılar için uzlaştırma yazımıza bakabilirsiniz.
Şikâyet dilekçesinde neler bulunmalı?
- Şikâyetçinin kimlik ve iletişim bilgileri,
- Şüphelinin bilinen bilgileri,
- Olayın tarihi, yeri ve açık anlatımı,
- Fiil ve failin öğrenildiği tarih (sürenin hesaplanması açısından),
- Deliller (tanıklar, belgeler, mesajlar, kamera kayıtları, sağlık raporları),
- Talep (şüphelinin cezalandırılması ve gerekiyorsa koruma tedbirleri).
Hukuki tazminat talebi
Şikâyet hakkının düşmesi, suçtan doğan tazminat talebini ortadan kaldırmaz. Zarar gören kişi, hukuk mahkemesinde maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Bu davalarda, fiil aynı zamanda suç teşkil ediyorsa ceza zamanaşımı süresinin uygulanması gündeme gelebilir.
Şikâyete bağlı suçlarda altı aylık süre, uygulamada en sık hak kaybına yol açan sürelerden biridir. Olayın ardından vakit kaybetmeden şikâyet hakkının kullanılıp kullanılmayacağının değerlendirilmesi gerekir.