Türkiye’de bağımlı veya bağımsız olarak çalışmak isteyen yabancıların, kural olarak çalışma izni alması gerekir. Çalışma izinleri, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu çerçevesinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir. Geçerli bir çalışma izni, aynı zamanda ikamet izni yerine geçer.
Çalışma izni türleri
Süreli çalışma izni
En yaygın çalışma izni türüdür. Belirli bir işyerinde, belirli bir işveren yanında çalışmak üzere verilir. İlk başvuruda kural olarak en fazla bir yıl süreyle, sonraki uzatma başvurularında ise kanunda öngörülen daha uzun sürelerle verilebilir.
Süresiz çalışma izni
Uzun dönem ikamet izni sahibi olan veya Türkiye’de belirli bir süre (kanunda öngörülen yıl kadar) kanuni çalışma izni bulunan yabancılara verilebilir. Süresiz çalışma izni sahibi yabancı, seçme-seçilme ve kamu görevine girme hakları ile bazı istisnalar dışında, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır.
Bağımsız çalışma izni
Mesleki hizmetlerini kendi adına ve hesabına vermek isteyen yabancılara, eğitim düzeyi, mesleki deneyim, bilim ve teknolojiye katkısı ve Türkiye’deki faaliyetinin ekonomiye etkisi gibi kriterler dikkate alınarak verilebilir. Bu izin için Türkiye’de belirli süre kanuni ikamet şartı aranır.
Turkuaz Kart
Nitelikli işgücü ve yatırımcılara yönelik özel bir çalışma izni türüdür. Ayrıntılarını Turkuaz Kart yazımızda ele aldık.
Başvuru nasıl yapılır?
Yurt dışından başvuru
Yabancı, uyruğunda bulunduğu veya yasal olarak ikamet ettiği ülkedeki Türk dış temsilciliğine başvurur. Bunun ardından işveren, kanunda öngörülen kısa süre içinde gerekli belgeleri Bakanlığın elektronik başvuru sistemi üzerinden yükler. İzin verilirse yabancı, çalışma vizesi ile Türkiye’ye giriş yapar.
Yurt içinden başvuru
Türkiye’de geçerli bir ikamet iznine sahip yabancılar adına, işveren tarafından doğrudan Bakanlığa elektronik ortamda başvuru yapılabilir. Uygulamada ikamet izninin kalan süresi ve türü, yurt içinden başvuru imkânını etkiler; örneğin bazı ikamet türlerinde (eğitim amaçlı kısa dönem ikamet gibi) yurt içi başvuru mümkün değildir.
Değerlendirme kriterleri
Bakanlık, çalışma izni başvurularını değerlendirirken şu kriterleri dikkate alır:
- İşyerinde istihdam edilen Türk vatandaşı çalışan sayısı ile yabancı çalışan oranı,
- İşyerinin ödenmiş sermayesi, cirosu veya ihracat tutarı,
- Yabancıya ödenecek ücretin, pozisyonuna uygun ve mevzuatta belirlenen asgari seviyenin üzerinde olması,
- Yabancının eğitim ve mesleki yeterliliği,
- Pozisyonun yabancı istihdamını gerektirip gerektirmediği.
Belirli meslekler (örneğin hekimlik, avukatlık, eczacılık gibi) yabancılar için özel kanunlarla sınırlandırılmış veya yasaklanmış olabilir.
Çalışma izni ve ikamet
Geçerli çalışma izni, ayrıca ikamet izni almayı gerektirmez. Çalışma izni sahibi yabancının eşi ve çocukları ise aile ikamet izni kapsamında değerlendirilir.
İzinsiz çalışmanın sonuçları
Çalışma izni olmaksızın yabancı çalıştırılması hâlinde:
- İşverene her yabancı için ayrı ayrı idari para cezası uygulanır,
- Yabancıya idari para cezası uygulanır,
- Yabancı hakkında sınır dışı etme kararı verilebilir ve giriş yasağı uygulanabilir,
- Yabancının ülkesine dönüş masraflarından işveren sorumlu tutulabilir.
Ret kararlarına itiraz
Çalışma izni başvurusunun reddi hâlinde, tebliğden itibaren kanunda öngörülen süre içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtirazın da reddi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.
Çalışma izni süreçleri, hem işverenin hem de yabancı çalışanın belgelerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Başvuru öncesinde işyeri kriterlerinin ve ücret seviyesinin kontrol edilmesi, ret riskini önemli ölçüde azaltır.