Miras bırakan bir vasiyetname veya miras sözleşmesi yapmamışsa, malvarlığı kanunda belirlenen yasal mirasçılara belirli oranlarda geçer. Türk Medeni Kanunu, kan hısımlarının mirasçılığını zümre sistemi ile düzenler; sağ kalan eşi ise ayrıca mirasçı kabul eder.
Zümre sistemi
Zümre sisteminde, miras bırakana daha yakın olan zümrede mirasçı bulunması hâlinde, daha uzak zümredekiler mirasçı olamaz.
Birinci zümre: altsoy
Miras bırakanın çocukları, torunları ve onların altsoyu birinci zümreyi oluşturur. Çocuklar eşit paylarla mirasçı olur. Miras bırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerini, halefiyet yoluyla onun altsoyu alır.
İkinci zümre: ana-baba ve altsoyu
Miras bırakanın altsoyu yoksa mirasçıları ana ve babasıdır. Ana ve baba eşit paylarla mirasçı olur. Miras bırakandan önce ölmüş olan ana veya babanın yerini, onların altsoyu (miras bırakanın kardeşleri ve onların altsoyu) alır.
Üçüncü zümre: büyükana-büyükbaba ve altsoyu
Miras bırakanın altsoyu, ana-babası ve onların altsoyu yoksa mirasçıları büyükana ve büyükbabalarıdır. Miras bırakandan önce ölmüş olan büyükana veya büyükbabanın yerini, kanundaki sınırlar içinde onların çocukları (miras bırakanın amca, hala, dayı ve teyzeleri) alır. Kan hısımlarının mirasçılığı bu zümre ile sona erer.
Sağ kalan eşin miras payı
Sağ kalan eş, hangi zümre ile birlikte mirasçı olduğuna göre farklı oranlarda pay alır:
| Eşin birlikte mirasçı olduğu kişiler | Eşin payı |
|---|---|
| Miras bırakanın altsoyu | Mirasın dörtte biri |
| Miras bırakanın ana-baba zümresi | Mirasın yarısı |
| Büyükana-büyükbabalar ve onların çocukları | Mirasın dörtte üçü |
| Bunlar da yoksa | Mirasın tamamı |
Eşin mirasçı olabilmesi için ölüm anında evliliğin devam ediyor olması gerekir. Boşanma davası devam ederken eşlerden biri ölürse, davaya devam edilmesi ve diğer eşin kusurlu olduğunun ispatı hâlinde sağ kalan eş mirasçılıktan çıkabilir.
Örnek hesaplamalar
Örnek 1: Miras bırakanın eşi ve üç çocuğu var.
- Eş: 1/4
- Her bir çocuk: (3/4) ÷ 3 = 1/4
Örnek 2: Miras bırakanın çocuğu yok; eşi, annesi ve babası var.
- Eş: 1/2
- Anne: 1/4, Baba: 1/4
Örnek 3: Miras bırakanın çocuğu yok; eşi ve annesi var, babası önceden ölmüş, iki kardeşi var.
- Eş: 1/2
- Anne: 1/4
- Babanın payı (1/4), kardeşlere eşit olarak geçer: her bir kardeş 1/8
Özel durumlar
Evlat edinilen çocuk
Evlat edinilen ve onun altsoyu, evlat edinene kendi çocuğu gibi mirasçı olur. Evlat edinilenin kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Ancak evlat edinen ve onun hısımları, evlat edinilene mirasçı olmaz.
Evlilik dışı çocuk
Evlilik dışı doğan çocuk, ana tarafından ve soybağı tanıma veya babalık hükmüyle kurulmuşsa baba tarafından evlilik içi çocuklar gibi eşit şekilde mirasçı olur.
Mirasçı bulunmaması
Hiçbir yasal mirasçı bulunmazsa, miras Devlete geçer.
Yasal mirasçılık ve vasiyetname
Miras bırakan, vasiyetname veya miras sözleşmesi ile yasal miras paylarını değiştirebilir. Ancak bu değişiklik, saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal edemez. Yasal payların ve saklı payların doğru hesaplanması, hem miras planlaması hem de paylaşım uyuşmazlıkları için başlangıç noktasıdır.
Miras paylarının resmî olarak belirlenmesi için mirasçılık belgesi alınması gerekir. Karmaşık aile yapılarında (birden fazla evlilik, evlat edinme, yabancı uyruklu mirasçılar) payların doğru belirlenmesi için hukuki destek alınması önerilir.